Literatuurwetenschap: Theorieën

HideShow resource information

Cultural Turns

  • paradigmaverschuiving of vernieuwing van denkpatroon in literatuur- en cultuurwetenchap
    • reeks van innovaties
    • of: heeft cultuurwetenschap de plaats van literatuurwetenschap ingenomen?
      • interdisciplinair
    • tendes van cultuurwetenschap tot pluarlismuscritische zelfreflectie en (inter-) cultureel inordening van eigen theorie
    • verniewing van cultuurwetenschappen (bv. door vaktaal vastgelopen)
  • kritiek: volgt een denkpatroon op het ander en verwijdert wat er voorheen was?
    • kunnen zij naast elkaar bestaan?
  • mainstream? wedstrijd?
1 of 27

Linguistic turn

  • 'mega turn'
  • fundamenteel voor alle anderen turns
  • ontwikkelte zich in taalwetenschap
  • 1967 door Richard Rorty bekend geworden
  • alles denken is talig - er is geen denken zonder taal > realiteit = taal
  • analyse van realiteit is altijd door taal 'gefiltert'
  • realiteit is mensengemaakt (want betekenis is mensengemaakt)
  • gaat terug op Ferdinand de Saussure (1916)
  • systeem van differencies (identiteit door afbakening en verschil)
  • (maar ook Jaques Derrida, Roland Barthes, Ludwig Wittgenstein) 
2 of 27

Interpretative turn

  • heeft zich 1970 in de cultuurwetenschap voltrokken
  • "cultuur als tekst"
  • cultuurbegrip heeft belang van sociaalsystematieken verdringt
  • culturele coderingen, cultuur als betekenisproducent
  • niet meer instituties, wetten en systemen centraal
    • maar indiviuus, details en interpretaties
3 of 27

Performative turn

  • praktische kant van cultuur centraal
  • handelingen, inscenerigen
  • menselijk gedraag als 'performance': publiek presentation of het zelf, REPRESENTATION
  • "cultuur als performance"
  • process-begrip in plaats van structuur-begrip
    • tegen binaire opposities
  • context van een mens erg belangrijk
  • interpretative turn te veel op tekst geconcentreerd
    • performative turn let meer op handeling, performance
4 of 27

Reflexive turn / Literary turn

  • wetenschappelijke teksten over andere culturen zijn altijd door rhetorieke en narratieve tradities van de eigen cultuur bepaald
  • zelfreflexie
  • Hoe wordt kennis of ervaring tekst?
  • 'cirsis van de representaties'
  • tegenin empirie; maakt deel uit van een postmoderne keerpunt
5 of 27

Postcolonial turn

  • in context van kolonialisatie, dekolonialisatie en neokoloniale tendensen
  • post = na (chronologisch) 
    • maar ook nieuw vormen en doorwerking van kolonialisme!
  • niet taal of tekst centraal, maar cultuur (zoals ook 'class, race en gender')
  • kritiek op eurocentrisch denken 
  • nog altijd 'othering' > nieuwe analysecategorien nodig
  • waarneming van zelf (zelfrepresentatie) 
    • en ander (andere (tot nu toe marginaliserde) culturen en hun literatuur)
6 of 27

Translational turn

  • omgang met cultuurcontact, culturele verschillen
  • vertaling niet meer philologisch-linguistisch maar cultuurwetenschappelijk
  • vertaling van en tussen culturen
  • ook belangrijk voor handelen in een complexe levenswereld
7 of 27

Spatial turn

  • rond het eind van 1980
  • Frederic Jameson "Always spatialise!"
  • doet beroep op geografisch ruimte 
  • postmodern, want niet meer allein tijd van belang (gelijktijdingheid!)
  • ruimte als sociaal construct niet alleen diskursproblematiek
  • kritiek op eurozentrisme, belang van macht
8 of 27

Pictorial turn / Iconic turn

  • tegen dominantie van taaligheid
  • analyse van beelden, visuele medien
  • rond 1992/4
  • J.T. Mitchell: nieuwe waardering voor denken over beelden, denken onder behulp van beelden > pictorial turn
  • Gottfried Boehm: voor een algemeen beeldwetenschap > iconic turn
    • bereiding voor visuel turn
9 of 27

Material turn

  • belang van materiele cultuur
  • objectonderzoek
  • Wat zeggen tegenstanden over een cultuur, wat voor betekenissen transfereren ze?
  • toewending tot empirie
10 of 27

Auteur

  • auteurintentie 
  • ook de lezer produceert betekenis
  • Wayne Booth "The Rhetoric of Fiction" 1961 > de impliciete auteur
  • Roland Barthes "La mort de l'auteur" 1968 > de auteur is dood 
  • M.H. Abrams > poëtica: stelsel van normatieve opvattingen over aard en functie van literatuur
  • werkintenre vs. werkexterne poëtica
  • Stötemann en Van Den Akker:

     de mimetische poëtica: poging om getrouw afspiegeling van de wereld te geven
     de expressieve poëtica: uitdrukking van de gevoelens of gedachtens van de auteur
     de pragmatische poëtica: effect teweegbrengen bij lezer
     de autonimistische poëtica: literair kunstwerk op zich van belang

  • auteursfunctie: de auteur als functie die het mogelijk maakt over zijn teksten te spreken 
11 of 27

Hermeneutiek

  • studie van interpretatie
  • de hermeneutische cirkel
    • betekenis van een woord is afhankelijk van context
    • maar je kan nooit alle toepassingen kennen
    • specifieke betekenis ↔ algemene betekenis
  • Schleiermacher: reconstructie van individuele betekenis van tekst
  • Dilthey: verschijnsel niet verklaren maar betekenis verstaan
  • Heidegger: fenomenologie: directe ervaring van fenomenen, streeft naar exacte beschrijving, los van interpretatie
  • Gadamer:
    • verschil tussen positie van interpreet en positie van tekst (horizonnen)
    • volledige reconstructie van horizon van auteur is een illusie
    • interpretatie is confrontatie met horizonnen lezer en auteur
    • horizon van lezer is interpretatiekader
    • interpretatie is nooit af! (Wirkungsgeschichte van een tekst)
12 of 27

Ideologie

  • Marxs en Engels: ideologie = wijdverspreide en abstracte geheel van opvattingen en overtuigingen waarmee we voor onszelf een voorstelling maken van de wereld vals!                

      > ideologie als vals bewustzijn

  • machtsverhoudingen worden geïnternaliseerd > reproductie van conditites
  • macht werkt vanuit bovenbouw op onderbouw
  • kunst kan mensen bewust maken van hun situatie
13 of 27

Discours

  • 'discoursiv formations' > discours
  • er bestaat geen wereld buiten de discours alleen maar waarheidseffecten
  • het subject is een historisch en cultureel bepaald constructie
  • auteur:
    • schrijver neemt een uitzonderingspositie in (buiten discours, ideologie)

of

  •  
    • taalgebruik is altijd ideologisch/discoursief bepaald (schrijfer binnen discours, ideologie)
  • moderne positie van vele theortici:

Literatuur kan niet los worden gezien van sociaaleconomische condities en krachtsverhoudingen, maar macht is ook niet overal en werkt niet op alles in.

  • kritiek: literatuurwetenschapper is zo 'intellectueel' dat hij erdoorheen ziet?
14 of 27

Structuralisme

  • 1950-1970, uit FR
  • menselijke cultuur beschrijven als 'taal' en tekensysteem
  • de Saussures ideëenals model
  • gericht op structuur
  • ordening van afzonderlijke elementen in een coherent en stabiel geheel
  • binaire opposities als basiselementen van structuur
    • syntagma en paradigma (semitotiek)
    • langue en parole (taaltheorie)
    • bipolaire structuur van taal metafoor/metonymie
  • belangrijk voor semiotieken de ontwikkeling van denarratologie
  • kritiek: antihumanistisch want op systemen niet op individus gericht
15 of 27

Liberal humanism

  • literatuur en cultuur als beschaafend en mens en maatschappij verheffend 
  • civiliseerende rol van religie nu in literatuur
  • een vertegenwoordiger: Matthew Arnold (1822-1888)
    • "Culture and Anarchy" 1869
16 of 27

New Criticism

  • een formalistische school (vanuit VS en Groot-Britannië)
  • 1930-1950
  • teksten als autonome literaire kunstwerkeneenheid en afgeslotenheid van tekst
  • belang van literaire, poëtische taal
  • idee: het nauwkeurige lezen van individuele teksten, los van hun cultuurhistorische context als belangrijkste bezigheid van literatuurwetenschappers > close reading
  • beschrijven van de esthetische kwaliteiten van een werk met speciale aandacht voorcomplexiteitambiguïteitironie en het samenspel van vorm en thematiek, met name in poëzie
17 of 27

Formalisme

  • kwam vanuit Rusland en Tsjechië
  • 1915-1930
  • gericht op formale kenmerken van teksten
  • deautomatiserende functie van kunst (dus ook literatuur)
  • Boris Eichenbaum (1886-1959) en Viktor Sjklovski (1893-1984)
  • kritiek: veronderstelt een bepaald soort mens (blank, heteroseksueel, mannelijk)
  • spreekt waardeordelen uit (Alleen literatuur met een vervreemdingseffect is goed)
18 of 27

Narratologie

  • voortgekomen uit de verhaaltheorieën van de formalisten en de structuralisten
  • er wordt gekeken naar structuur van verhalenrelaties tussen hun thematiek en defuncties die de verhalen voor groepen lezers vervullen
  • geïntegreerd in feministische literatuurkritiek, mediastudies en postkoloniale literatuurkritiek
19 of 27

Poststructuralisme

  • rond 1960
  • theory revolution, linguistic turn
  • o.a. deconstructie, discoursanalyse, postkolonialisme, gendertheorie
  • politieke en ideologische dimensie van taalgebruik
  • betekenis ligt niet vast maar is dynamisch
    • kritiek op binaire opposities en essentialisme

1. theorie heeft altijd een pragmatische kant
2. theorie heeft een retorischeesthetische en 'literaire' component
3. theorie is dynamisch 'travelling theory'

  • Jaques Derrida (1930-2004)
  • Roland Barthes (1915-1980)
  • Julia Kristeva (geb. 1941)
  • Judith Butler (geb. 1956)
  • Edward Said (1935-2003)
  • Homi Bhabha (geb. 1949)


20 of 27

Gender studies

  • gender als sociale constructie
  • binaire oppositie: man(nelijkheid) - vrouw(elijkheid)
  • 'vrouwelijkheid' als patroon van onderdrukking en uitbuiting van de vrouw                     > vrijheid, autonomie
  • tegenstelling lichaam - geest
    • niet genderneutraal > man / geest - vrouw / lichaam
  • de sociale en culturele context stuurt en kleurt literatuur
  • maar: ook literatuur brengt culturele betekenis van gender teweg !

Feministische literatuurkritiek (deel van gender studies)

  • rond 1960
  • gericht op constructie van seksuele identiteit 
  • Simone De Beauvoir (1908-1986)
  • Judith Butler (geb. 1956)
21 of 27

Postkoloniale literatuurkritiek

  • sinds 1980 van belang
  • literaire teksten als dragers en 'makers' van culturele waarden, als bemiddelaars in de constructie van culturele identiteit en ook als bemiddelaars tussen verschillende culturen
  • verhouding literaire teksten en concrete historische, politieke en culturele contexten!
  • deconstructie van koloniale discoursen en eurozentrisch denkbeelden
  • begrip problematisch want: 
    • post > voorbij
    • maar ook: nieuwe vormen van kolonialisme: neokolonialisme
    • overal hetzelfde (Azië, Afrikaa, India...) ?
  • Edward Said: oriëntalism > orient als construct
  • Homi K. Bhabha: zelf - ander > ambivalente verhouding verlangen - haat
22 of 27

New Historicism

  • volgt op New Criticism, poststructuralisme en neomarxisme
  • historische benadering
  • vanuit Engelstalige literatuurwetenschap
  • vanaf 1980
  • belangstelling voor historische dimensies van literatuur en de relaties tussen teksten encultuurhistorische contexten
  • bv. politieke macht in taaluitingen
  • relatie tussen tekst en context als dynamisch en productief samenspel > met altijd kleine verschuivingen
23 of 27

Empirische literatuurwetenschap

  • sinds 1980
  • gedrag van lezers centraal
  • ontleent methodes aan psychologie en sociologie
24 of 27

Semiotiek

  • 1975-1990
  • idee: de hele menselijke cultuur op systematische wijze in termen van betekenisproductiebeschrijven
  • Saussures tekenleer als inspiratie
25 of 27

Stilistiek

  • houdt zich bezig met de onderscheidenen kenmerken van het taalgebruik van individuele schrijvers
  • benadert individuele stijlkenmerken via een nauwkeurige tekstanalyse
    • ook met behulp van digitale zoekmethodes
  • beïnvloed door formalisme en New Criticism
26 of 27

Receptie-esthetica

  • vanaf 1970, DE
  • vraagt aandacht voor de rol van de lezer
  • teksten worden in relatie met de lezer geïnterpreteerd
  • wat zijn de effecten op de lezer?
  • vergelijk: empirische literatuurwetenschaphistorische receptieonderzoek
27 of 27

Comments

No comments have yet been made

Similar Other resources:

See all Other resources »See all Termen en technieken van de letterkunde resources »